Voorbij de schaar: het wilde leven en de eenvoudige vreugde van Henri Matisse

Wie vandaag een huis binnenstapt en nergens een door Matisse geïnspireerde vorm ziet, op een muur, een kussen of een vloerkleed, zit misschien in een tijdmachine. Matisse is overal. Bij Posterscape vinden we dat helemaal niet erg. Sterker nog, voor ons is Henri Matisse de beschermheilige van ruimtes die menselijk aanvoelen. Zijn hele leven bracht hij kunst terug tot de eenvoudigste, vrolijkste elementen, en daar plukken we nog steeds de vruchten van.

De meeste mensen kennen hem van zijn papierknipsels, die blauwe naakten en bladvormen die eruitzien alsof een heel getalenteerd kind een reuzenschaar in handen kreeg. Maar zo begon Matisse niet. Zijn weg was lang, vaak moeilijk en vol mensen die zeiden dat hij het allemaal verkeerd deed. Zo werd een verveelde klerk uit Noord-Frankrijk de man die de wereld leerde omgaan met kleur.

De rechtenstudent die een verfdoos kreeg

Matisse was geen wonderkind. Hij groeide niet op met een schetsboek in het Louvre. Hij werd in 1869 geboren in Le Cateau-Cambrésis, een koude, regenachtige stad in Noord-Frankrijk, in een familie van graanhandelaars. Hij studeerde rechten in Parijs, haalde zijn examens en ging aan de slag als klerk. Een saai bestaan, waar hij zich bij leek neer te leggen, tot een blindedarmontsteking hem op zijn twintigste aan bed kluisterde.

Terwijl hij herstelde, gaf zijn moeder hem een verfdoos. Later vertelde hij dat hij vanaf het moment dat hij begon te schilderen het gevoel had zijn „paradijs” te hebben gevonden. Hij liet de rechten voor wat ze waren, waar zijn vader vast niet blij mee was, en vertrok naar Parijs om kunst te studeren. Meer over zijn jonge jaren leest u op zijn Wikipedia-pagina.

In die eerste jaren zocht hij nog naar zijn eigen stem. Zijn landschappen en stillevens waren degelijk, maar nog geen „Matisse”. Dat veranderde toen hij ophield de dingen te schilderen zoals ze eruitzagen en ze begon te schilderen zoals hij ze voelde. Op de Salon d’Automne van 1905 waren zijn Vrouw met hoed en de doeken van zijn vrienden zo fel en zo vrij dat een criticus hen „fauves” noemde, wilde beesten. Een jaar later toonde hij Levensvreugde (Le bonheur de vivre), en veel bezoekers vonden het een grap of een belediging. Op deze poster zien we nu een vredig herderstafereel, met golvende lijnen en stralend oranje en geel.

De tijd van de wilde beesten

Het fauvisme duurde maar een paar jaar, maar veranderde alles. Matisse en zijn vriend André Derain besloten dat kleur de werkelijkheid niet hoefde te beschrijven. Voelde een boom rood aan, dan schilderden ze hem rood. Had een gezicht een groene streep door het midden nodig, dan kreeg het die. Het was radicaal, en het was de geboorte van de moderne kunst zoals wij die kennen. Een deel van die vrijheid kwam van Van Gogh: op een Van Gogh-retrospectief in Parijs in 1901 stelde Derain Matisse voor aan Maurice de Vlaminck, de derde fauvist. De bron van hun pure kleur ziet u in onze collectie Van Gogh-posters.

We houden van de energie van die periode, die draaide om rauwe emotie. Maar naarmate hij ouder werd, liet Matisse die wildheid los en zocht hij naar „evenwicht, zuiverheid en rust”. Zijn kunst mocht niemand onrustig maken. Hij schreef dat ze moest zijn als een goede leunstoel, om in uit te rusten na een lange werkdag. Dat is hem gelukt, vinden wij.

Zittend naakt van achteren gezien (1913)

Naar het zuiden, naar het licht

In 1917 ruilde Matisse de grijze lucht van Parijs in voor Nice, aan de Côte d’Azur. Het werd een keerpunt. Het licht van de Middellandse Zee veranderde zijn palet. Hij schilderde interieurs, open ramen en figuren in kamers vol bedrukte stoffen, gefascineerd door het licht dat door de luiken viel.

Zijn werk werd decoratiever en vloeiender. Een mooi voorbeeld van zijn werk aan de vorm in die jaren is Naakt met halsketting en lang haar (1920), een eenvoudige, elegante studie die laat zien hoe enkele lijnen een hele sfeer kunnen oproepen. Hij wilde niet elke spier of schaduw tonen, maar de essentie van een mens vangen. Bent u ooit in Zuid-Frankrijk, bezoek dan het Musée Matisse in Nice, gevestigd in een prachtige villa uit de zeventiende eeuw, met een van de mooiste collecties van zijn werk ter wereld.

Polynesië, de zee (1946)

Een tweede leven: tekenen met de schaar

Het beroemdste hoofdstuk van Matisses verhaal kwam pas aan het einde van zijn leven. In 1941 werd hij geopereerd aan kanker in de buikholte. De operatie redde hem, maar daarna zat hij meestal in een rolstoel of lag hij in bed, niet meer in staat om aan de ezel te staan. De meesten zouden met pensioen zijn gegaan. Matisse veranderde gewoon van gereedschap.

Hij begon te „schilderen met de schaar”. Zijn assistentes bedekten grote vellen papier met felle gouache; hij knipte er vormen uit en liet ze op de muren van zijn kamer prikken. Zo ontstonden de papierknipsels. Hij noemde de techniek „tekenen in kleur”, een manier om lijn en kleur in één beweging te verenigen. Voor ons is het een van de meest inspirerende verhalen uit de kunstgeschiedenis: van een lichamelijke beperking maakte hij een volstrekt nieuwe manier om kunst te maken.

Een van de bekendste werken uit deze periode is Icarus (uit Jazz) (1947). Het komt uit een boek dat hij maakte, Jazz. Een zwarte figuur met een rood hart tegen een blauwe lucht: heel eenvoudig, en het raakt je recht in het hart. Het gaat niet letterlijk over de Griekse mythe, maar over het gevoel van vliegen en het gevaar van vallen. Gedurfd en grafisch oogt het vandaag even modern als tachtig jaar geleden.

Een andere favoriet van ons uit die tijd is Polynesië, de zee (1946). Matisse was in 1930 naar Tahiti gereisd, en uit zijn herinneringen aan het licht en de oceaan maakte hij deze ritmische vormen van vogels en vissen. Het is als een beeldend gedicht over water; bij deze poster voel je bijna de zeebries. Een mooie herinnering dat kunst niet ingewikkeld hoeft te zijn om diepgang te hebben.

Waarom Matisse er nog altijd toe doet

Misschien vraagt u zich af waarom Matisse de laatste tijd overal opduikt. Hoe kan een man die in 1954 overleed nog steeds de koning van het interieur zijn? We hebben een paar verklaringen.

Ten eerste is zijn werk ongelooflijk veelzijdig. Omdat hij met eenvoudige vormen en zuivere kleuren werkte, vloeken zijn posters niet met modern meubilair. Of u nu in een minimalistisch appartement woont of in een huis vol vintagevondsten, een Matisse-poster lijkt er altijd bij te passen. Hij geeft een ruimte ziel zonder haar vol te stoppen.

Ten tweede ademt zijn werk een diep optimisme. Matisse maakte twee wereldoorlogen en ernstige ziekte mee, maar weigerde sombere of boze schilderijen te maken. Hij koos voor vreugde: bloemen, danseressen, de blauwe zee. In een wereld die soms zwaar aanvoelt, herinnert die blik aan de muur u er elke dag aan om naar het licht te zoeken.

Ten derde voelt zijn stijl toegankelijk. Een papierknipsel lijkt iets wat je bijna zelf zou kunnen maken, al is zo’n volmaakt evenwicht ontzettend moeilijk. Het schrikt niet af. Het is vriendelijke kunst.

Uw eigen fotowand samenstellen

Wilt u iets van de geest van deze Franse meester in huis halen, begin dan met onze collectie Matisse-posters. Die brengt vroege tekeningen, fauvistische schilderijen en natuurlijk de beroemde papierknipsels samen.

We krijgen vaak de vraag hoe je ze het best ophangt. Het goede nieuws: er zijn geen regels. U kunt kiezen voor één groot blikvanger, zoals een Blauw naakt boven de bank, of meerdere kleinere posters combineren. Matisse werkt bijzonder goed naast fotografie of botanische prenten: zijn werk is zo verbonden met de natuur en het menselijk lichaam dat het heel verschillende stijlen met elkaar verbindt.

Wees ook niet bang voor kleur. Veel mensen spelen op safe met beige en grijs, maar een vleugje Matisse-blauw of het oranje van Levensvreugde kan de hele energie van een kamer veranderen. De ruimte voelt dan geleefd en doordacht.

Levensvreugde (Le bonheur de vivre, 1905)

Een erfenis van schaar en levensvreugde

Matisse werkte tot het einde. Zelfs bedlegerig tekende hij nog op het plafond, met een stuk houtskool aan een lange stok. Hij was bezeten van vereenvoudigen: de ene lijn vinden die een heel lichaam beschrijft, de ene tint blauw die als de hemel voelt.

Daarom is zijn werk niet verouderd, denken wij. Trends komen en gaan: het ene jaar wil iedereen „industrieel”, het volgende „landelijk”, maar Matisse blijft. Hij staat buiten die trends omdat hij iets universelers zocht, het beeldende equivalent van diep ademhalen.

Wilt u dieper ingaan op zijn techniek, dan heeft het Metropolitan Museum een uitstekend essay over zijn loopbaan (in het Engels). Maar u hebt geen diploma kunstgeschiedenis nodig om hem te waarderen. Kijk gewoon naar het werk en merk wat het met u doet. Voelt u zich een beetje lichter, dan heeft Matisse zijn werk gedaan.

Een beetje mediterrane zon in huis

We zijn trots dat we deze werken bij Posterscape kunnen aanbieden. Voor ons gaat kunst niet over het vullen van een lege muur, maar over de sfeer waarin u leeft. Henri Matisse probeerde ruim zestig jaar lang geluk op doek en papier te krijgen, en we delen dat graag met u.

Of u nu valt voor de soepele lijnen van zijn tekeningen uit de jaren twintig of voor de grafische kracht van de late papierknipsels, in zijn werk vindt iedereen iets. Blader door de collectie, kies de poster die u aanspreekt en haal een beetje mediterrane zon in huis.