Henri de Toulouse-Lautrec: de kunstenaar die Montmartre voorgoed vereeuwigde

Als je in de jaren 1890 een cabaret in Parijs binnengestapt was, had je waarschijnlijk een kleine man aan een tafeltje in de hoek gezien. In de ene hand een schetsboek, in de andere een glas absint. Dat was Henri de Toulouse-Lautrec. Hij zat er niet zomaar te kijken; hij ving de ziel van een stad die nooit wilde slapen.

Bij Posterscape praten we vaak over hoe kunst een kamer verandert. Maar Lautrec? Die herschreef hoe we naar de wereld kijken. Hij nam het zweet, de glamour en de nachtelijke geheimen van de Belle Époque en maakte er werk van dat we nog steeds graag aan de muur hangen. Zijn werk is geen simpel retro-stuk. Het is een directe verbinding met een tijd waarin kunst de statige salons verliet en de straat op trok.

Aristocratische wortels en een onverwachte wending

Henri werd niet geboren in de wereld van rokerige cafés en danseressen. In 1864 zag hij het levenslicht in Albi, Frankrijk, in een van de oude adellijke families. Zijn volledige naam was Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec-Monfa. Een flinke mondvol, met de gewicht van eeuwen traditie. Meer over zijn geboorteplaats en jeugd lees je in het Musée Toulouse-Lautrec in Albi, waar de grootste verzameling van zijn werk te zien is.

Zijn jeugd was bevoorrecht, maar lichamelijk zwaar. Zijn ouders waren neef en nicht, wat waarschijnlijk bijdroeg aan een erfelijke kwaal. Als tiener brak Henri beide dijbenen. Zijn benen stopten met groeien, terwijl zijn romp normaal bleef ontwikkelen. Hij werd ongeveer 1,42 meter lang. Die fysieke realiteit veranderde alles. Jagen of soldaat worden zoals een 'deftig' edelman zat er voor hem niet in. Dus pakte hij zijn schetsboek.

We vragen ons vaak af wat er gebeurd was als die ongelukken nooit gebeurd waren. Was hij dan een vergeten graaf in een stoffig kasteel geworden? Zijn beperkingen duwden hem juist naar de rand van de samenleving. Daar vond hij zijn plek tussen de buitenstaanders, artiesten en nachtbrakers van Parijs.

Henri de Toulouse-Lautrec, 1883, door Henri Rachou

De aantrekkingskracht van Montmartre

Tegen de tijd dat Henri in zijn vroege twintiger jaren zat, trok hij naar Parijs. Niet naar de chique wijken, maar direct naar Montmartre. Toen was Montmartre het ruige, creatieve hoekje van Parijs. Een dorp op een heuvel vol kunstenaars, dichters en goedkope wijn. Vieze straatjes, veel lawaai en levendigheid overal.

Henri paste er perfect tussen. Hij studeerde bij academische schilders als Léon Bonnat en Fernand Cormon, maar de echte lessen begonnen pas na zonsondergang. Hij werd een vaste waarde in de Chat Noir en de Mirliton. Geen toevallige bezoeker meer, maar deel van het meubilair. Artiesten kenden hem. De barkeepers kenden hem. Hij zag de mens achter de dikke make-up en de theaterlampen.

Hier ontwikkelde hij zijn karakteristieke stijl. Terwijl de impressionisten waterlelies en hooibergen in zonlicht schilderden, was Henri gefascineerd door de kunstmatige gloed van gaslampen. Hoe die harde schaduwen gezichten soms spookachtig of intens maakten. Hij wilde mensen niet mooier maken. Hij wilde ze écht laten lijken.

Poster van 'La Goulue' (1898) door Henri de Toulouse-Lautrec

De poster die alles veranderde

In 1891 had het pas geopende Moulin Rouge een affiche nodig. Ze vroegen Henri. Het resultaat was een litho van vier voet hoog getiteld Moulin Rouge: La Goulue. De beroemde danseres Louise Weber, bekend als 'La Goulue', voert de can-can uit. Op de voorgrond zie je de silhouet van een man die bekend stond als Valentin le Désossé.

De affiche was een sensatie. Meer dan drieduizend exemplaren werden over de muren van Parijs geplakt. Van de ene op de andere dag werd Henri een bekende naam. Hij maakte niet langer alleen reclame; hij maakte kunst die werkte als uithangbord. Hij gebruikte vlakke kleurvlakken en gedurfde contouren, duidelijk beïnvloed door de Japanse houtsneden (ukiyo-e) die destijds Europa overspoelden.

Als je naar onze Toulouse-Lautrec postercollectie kijkt, zie je hoe die stijl nog altijd relevant is. Het is grafisch en direct. Het trekt het oog. In een drukke straat heb je maar een fractie van een seconde om iemands aandacht te grijpen. Dat is een les waar moderne grafisch ontwerpers nog steeds mee worstelen.

Marcelle Lender danst de Bolero in Chilpéric, detail

Leven als chroniqueur van de nacht

Henri schilderde niet alleen de sterren; hij legde de werkers vast. Hij bracht veel tijd door in bordelen. Voor hem waren deze vrouwen geen 'gevallen', maar vriendinnen en modellen. Hij toonde hen in alledaagse momenten: het borstelen van hun haar, ontbijtjes of het wachten op een klant. Er is een opvallende afwezigheid van oordeel in deze werken. Hij zocht geen schandaal. Hij zocht de waarheid van hun dagelijkse bestaan.

Hij raakte ook gefascineerd door specifieke artiesten. Jane Avril was een van zijn favorieten. Ze stond bekend om haar onregelmatige, schokkerige bewegingen en melancholieke blik. Henri’s affiches van haar behoren tot zijn beroemdste werk. Hij ving haar energie en haar verdriet tegelijk. Dat deed hij ook voor zangeres Yvette Guilbert, waarbij hij vaak haar lange zwarte handschoenen en scherpe trekken overdreef. Ze was niet altijd blij met hoe hij haar afbeeldde, maar ze kon niet ontkennen dat hij haar iconisch maakte.

Nu zien we deze affiches als klassieke wanddecoratie, maar toen waren ze radicaal. Henri brak regels van perspectief. Hij plaatste vaak een groot, donker figuur op de voorgrond om diepte te creëren. Grote delen van het papier liet hij leeg. Hij gebruikte inkvlekken (een techniek genaamd crachis) om textuur toe te voegen. Hij was evenzeer technicus als dromer.

De technische meesterij van lithografie

Om Lautrec te begrijpen moet je lithografie begrijpen. Voor hem waren affiches vaak rommelig en leken soms op miniatuur olieverfschilderijen. Henri begreep dat het medium om een andere aanpak vroeg. Hij werkte rechtstreeks op de lithografische stenen en gebruikte soms een tandenborstel om inkt te vernevelen en die korrelige, sfeervolle effecten te krijgen.

Hij experimenteerde met kleur op een moderne manier. Een wat ziekelijke groenige tint om een gezicht te benadrukken, of fel oranje om een jurk te laten opvallen. Dat waren niet de kleuren van de natuur; dat waren de kleuren van het theater. Zijn werk effende het pad voor de Art Nouveau, al paste hij nooit helemaal in één stroming. Hij bleef altijd zijn eigen man.

Carmen Gaudin (1885) door Henri de Toulouse-Lautrec - Posterscape poster.

De droefheid achter de absint

Het is moeilijk over Henri te spreken zonder zijn worstelingen te benoemen. Hij leefde snel. Een zware drinker, bekend om zijn holle wandelstok vol drank zodat hij nooit zonder glas zat. Hij worstelde ook met de langdurige gevolgen van syfilis.

Rond het einde van de jaren 1890 ging zijn gezondheid achteruit. Zijn moeder, zijn grootste steun gedurende zijn leven, liet hem na een inzinking korte tijd in een sanatorium opnemen. Zelfs daar bleef hij tekenen. Hij maakte een reeks circustekeningen uit zijn hoofd om te bewijzen dat hij nog helder van geest was.

In 1901 stierf hij op 36-jarige leeftijd. Hij liet duizenden tekeningen en honderden affiches na, en een erfenis die de band tussen beeldende en commerciële kunst veranderde. Hij toonde dat een affiche op een straathoek net zo veel waard kon zijn als een doek in het Louvre.

Waarom Toulouse-Lautrec nog steeds werkt in moderne huizen

Je vraagt je misschien af waarom mensen die affiches meer dan 130 jaar later nog steeds kopen. Omdat ze een bepaalde energie hebben. Ze voelen niet verouderd. Ze nodigen uit tot gesprek. Hang je een Lautrec aan de muur, dan zie je humor en een diepe waardering voor de chaos van het menselijk leven.

Zijn werk voegt geschiedenis toe aan een kamer zonder als museumstuk te voelen. Omdat zijn stijl zo grafisch en strak is, werkt het goed in moderne, minimalistische interieurs, ook in interieurs in België. Het past even goed in een strak appartement in Antwerpen als in een gezellig huisje in de Ardennen.

Zo hangen wij het het liefst op:

• De galerijmuur: Combineer een paar van zijn kleinere schetsen met moderne fotografie. Zijn gedurfde lijnen geven houvast aan meer abstracte stukken.
• Het statementstuk: Een grote Ambassadeurs: Aristide Bruant poster kan een hele eetkamer dragen. De zwarte mantel en rode sjaal werken om een ruimte te verankeren.
• Keukenaccent: Zijn advertenties voor chocolade of thee voegen een speelse toets toe die goed past in een lichte keuken.

We hebben deze affiches gezien in huizen variërend van industriële lofts tot gezellige cottages. Ze brengen een stukje Parijse cafécultuur mee, waar ze ook hangen. Ze herinneren ons eraan schoonheid te vinden in het rommelige, het luide en het nachtelijke.

Rousse (La Toilette), 1889 door Henri de Toulouse-Lautrec, met metalen lijst - Posterscape poster

Invloed op grafisch ontwerp

Elke keer dat je een filmposter ziet met een gedurfde silhouet of een merk met een beperkt kleurenpalet, zie je een stukje van Henri’s invloed. Hij leerde ons dat minder soms meer doet. Met de kromming van een hoed of de hoek van een dansersbeen kun je al een heel verhaal vertellen. Artiesten als Alphonse Mucha en latere ontwerpers in de 20e eeuw hebben veel aan hem te danken.

Hij was één van de eersten die zijn naam als merk behandelde. Zijn 'HTL' monogram is één van de meest herkenbare handtekeningen in de kunstgeschiedenis. Hij begreep de kracht van identiteit. Hij verkocht niet alleen een show; hij verkocht een sfeer.

Slotgedachten over de legende

Henri de Toulouse-Lautrec had geen gemakkelijk leven, maar wel een intens leven. Hij speelde met de kaarten die hij kreeg: de pijn, de korte lengte, de familiale druk, en hij maakte er iets van. Hij koos ervoor te leven tussen de mensen die hem interesseerden en schonk hen een onsterfelijkheid die ze anders misschien nooit gehad zouden hebben.

Als je naar een Lautrec-poster kijkt, kijk je niet naar een stuk papier. Je kijkt naar een avond uit in 1892. Je voelt de hitte van de theaterlampen en hoort het geritsel van zijden rokken. Dat is de kracht van goede kunst. Ze reist door de tijd.

We nodigen je uit om de Toulouse-Lautrec collectie bij Posterscape te ontdekken. Of je nu al jaren fan bent of zijn werk net ontdekt, er zit iets in zijn lijnen en geest dat blijft hangen. Laten we een beetje Montmartre in jouw huis brengen.

Voor wie nog dieper wil duiken in zijn techniek heeft Wikipedia een uitgebreide uitleg van zijn volledige catalogus en technieken. Het is een konijnenhol dat de moeite waard is.